با نگاهی به سؤالهای سالهای گذشتهی مرحلهی اول المپیاد کامپیوتر میتوان متوجه شد که تأکید بیشتر این مرحله بر مفاهیم اولیه و پایهی ریاضیات گسسته است. برای شرکت در این مرحله نیازی نیست که با برنامهنویسی آشنا باشید، چرا که نقش برنامهنویسی در مرحلهی اول بسیار کمرنگ است.
در گام اول تلاش کنید با مفاهیم اولیهی ریاضیات گسسته آشنا شوید. در اینجا میتوانید از منابعی که معرفی شدهاند برای یادگیری این مفاهیم استفاده کنید. به جرئت میتوان گفت تعداد قابل توجهی از مسائل این مرحله صرفاً با دانستن مفاهیم زیر قابل حل هستند.
بنابراین تلاش کنید با حل مسئلههای زیاد، با این مفاهیم آشنا شوید. بهترین منبع سؤال، آزمونهای مرحلهی اول سالهای گذشته است.
یک استراتژی مفید این است که برای حل هر سؤال زمان مشخصی در نظر بگیرید. اگر تازهکار هستید، برای هر سؤال حدود نیم ساعت و در غیر این صورت حدود ۱۵ دقیقه وقت بگذارید. اگر در این مدت مسئله حل نشد، به راهحل آن مراجعه کنید. تکنیکها و ایدههایی را که در حل آن مسئله استفاده شده و شما با آنها آشنا نبودهاید، جایی یادداشت کنید.
با گذشت زمان، مجموعهای از تکنیکهای حل مسئله در اختیار خواهید داشت که بسیار ارزشمند است. این تکنیکها به مرور و با تکرار استفاده، ملکهی ذهن شما خواهند شد و دیگر نیازی به مراجعه به یادداشتها نخواهید داشت.
توجه کنید که هدف از مراجعه به راهحل، صرفاً فهمیدن پاسخ همان سؤال نیست. سعی کنید بفهمید طراح چگونه به این ایده رسیده است و چه نکتهای در آن راهحل وجود دارد که میتوان در مسائل دیگر نیز استفاده کرد.
برای حل یک مسئله، باید تکنیکهایی را که در حل مسائل مشابه یاد گرفتهاید، به کار بگیرید. هرچه مسائل بیشتری حل کرده و تکنیکهای حل مسئلهی بیشتری دیده باشید، احتمال حل مسائل جدید نیز بیشتر میشود.
در ابتدا اگر تنها تعداد اندکی از مسائل را حل کردید، اصلاً نگران نباشید. این کاملاً طبیعی است. بهتدریج دامنهی تکنیکهای حل مسئلهی شما گستردهتر میشود و خواهید دید که مسائل بیشتری را میتوانید حل کنید.
با افزایش تجربه، سعی کنید زمان لازم برای حل یک مسئله را کاهش دهید و سرعت عمل خود را افزایش دهید؛ البته بدون اینکه دقت خود را از دست بدهید. در سؤالهای تستی، دقت عمل بسیار حیاتی است و یک اشتباه کوچک در محاسبه یا خواندن صورت سؤال میتواند نتیجهی شما را تغییر دهد.
یکی از بهترین روشهای پیشرفت این است که بعد از حل هر سؤال، حتی اگر پاسخ شما درست بوده است، به راهحل رسمی یا راهحلهای دیگر نیز نگاه کنید. ممکن است راهحل سادهتر یا ایدهی جدیدی در آن وجود داشته باشد که در آینده به کارتان بیاید.
توجه داشته باشید که برای قبولی در مرحلهی اول نیازی به حل همهی سؤالها ندارید. بعضاً با حل حدود ۱/۳ سؤالها نیز میتوان در مرحلهی اول قبول شد؛ البته کف تعداد سؤالهایی که باید حل شوند، به میزان سختی آزمون و سطح دانشآموزان آن سال بستگی دارد.
با تمرین زیاد، میتوانید پس از صرف یک یا دو دقیقه، تا حدودی سختی یا آسانی یک مسئله را تشخیص دهید. هنر شما در این مرحله میتواند انتخاب و گلچین کردن مسائل آسان باشد؛ تعداد این مسائل در آزمون کم نیست.
سعی کنید در مدت زمان آزمون همهی سؤالها را حداقل یک بار بخوانید، زیرا لزوماً همهی سؤالهای آسان در ابتدای آزمون قرار ندارند. ممکن است در انتهای آزمون سؤالی قرار داشته باشد که برای شما بسیار سادهتر از سؤالات ابتدایی باشد.
پیشنهاد میشود آزمون را در چند دور مدیریت کنید:
صرف وقت خیلی زیاد، مثلاً بیش از ۱۵ دقیقه، برای حل یک مسئله معمولاً کار عاقلانهای نیست؛ بهخصوص اگر هنوز تعداد زیادی سؤال را نخواندهاید. شما قرار نیست با یک مسئله گلاویز شوید و به هر قیمتی آن را شکست دهید. ممکن است همان زمان را روی مسئلهای بگذارید که حل آن بسیار سادهتر است.
یکی از مهمترین مهارتهایی که باید در این مرحله یاد بگیرید، تشخیص این است که چه زمانی باید از یک مسئله دست بکشید و سراغ سؤال دیگری بروید.
در عین حال، اگر ایدهی بسیار خوبی برای یک سؤال دارید و احساس میکنید با کمی ادامه دادن به جواب میرسید، لازم نیست صرفاً به خاطر رسیدن به یک زمان مشخص آن را رها کنید. زمانهای گفتهشده تقریبی هستند و هدف اصلی آنها جلوگیری از گیر کردن طولانیمدت روی یک سؤال است.
نکتهی دیگری که باید روی آن تأکید کرد، فهم درست سؤال و دقت در محاسبات است.
قبل از شروع به حل یک مسئله، حتماً مطمئن شوید که صورت سؤال را بهدرستی متوجه شدهاید. به کلمات و قیدهای سؤال دقت کنید و مطمئن شوید چیزی را از قلم نینداختهاید. بسیاری از اشتباهات در مرحلهی اول نه به خاطر ندانستن راهحل، بلکه به دلیل بد خواندن سؤال اتفاق میافتند.
در حین حل مسئله نیز مراقب محاسبات خود باشید. شاید بد نباشد که یک یا دو بار محاسبات خود را بررسی کنید و از درستی آنها اطمینان حاصل کنید. البته این بررسی نباید آنقدر زمانبر باشد که فرصت حل سؤالهای دیگر را از شما بگیرد.
همچنین اگر به یک جواب رسیدید، سعی کنید در صورت امکان با یک روش سادهی دیگر یا با بررسی چند حالت، از منطقی بودن جواب خود مطمئن شوید.
تمام زحمات شما ممکن است با بیدقتی در وارد کردن گزینهی درست در پاسخنامه به هدر برود. بنابراین در اواخر آزمون حتماً پاسخنامهی خود را با دقت بررسی کنید و مطمئن شوید گزینهای را اشتباه وارد نکردهاید.
بهتر است پاسخ هر سؤال را بلافاصله یا در فاصلهی کوتاهی بعد از حل آن وارد پاسخنامه کنید؛ مگر اینکه روش دیگری برای شما مطمئنتر باشد. مهم این است که در پایان آزمون مجبور نباشید تعداد زیادی پاسخ را در مدت کوتاهی وارد کنید.
از رندوم انتخاب کردن گزینهها تا حد امکان خودداری کنید، چون هر پاسخ غلط یک نمرهی منفی دارد و با توجه به پنجگزینهای بودن سؤالها، احتمال انتخاب تصادفی گزینهی درست پایین است.
البته اگر بین دو گزینه شک دارید، با توجه به قوانین آزمون میتوانید دربارهی انتخاب تصادفی یکی از آن دو تصمیم بگیرید. این تصمیم باید بر اساس استراتژی شخصی شما و میزان ریسکی که حاضر به پذیرفتن آن هستید گرفته شود.
در هر صورت، در پایان آزمون حتماً بررسی کنید که:
بهترین تمرین برای مرحلهی اول، حل سؤالهای مرحلهی اول سالهای گذشته است. پیشنهاد میکنیم ابتدا یک آزمون کامل را در شرایطی شبیه آزمون واقعی حل کنید؛ یعنی با زمان محدود و بدون مراجعه به کتاب، اینترنت یا راهحل.
بعد از پایان آزمون، فقط تعداد پاسخهای درست خود را بررسی نکنید. سؤالها را به چند دسته تقسیم کنید:
دستهی آخر اهمیت زیادی دارد. اگر تعداد قابل توجهی از سؤالهایی که از دست میدهید به دلیل بیدقتی است، احتمالاً به جای یادگیری مطالب جدید باید بیشتر روی دقت و مدیریت آزمون کار کنید.
همچنین سؤالهایی را که نتوانستهاید حل کنید، بعد از آزمون دوباره بررسی کنید. گاهی اوقات ممکن است چند روز بعد، بدون محدودیت زمانی و فشار آزمون، ایدهی حل سؤال به ذهن شما برسد. این نیز بخش مهمی از فرآیند یادگیری است.